سرویس خبری ایران من: در حالی که اقتصاد ایران با چالشهای جدی روبهرو است و ارزش ریال به پایینترین سطح تاریخی خود نزدیک میشود، تهدیدات اروپایی برای فعالسازی مکانیسم بازگشت تحریمها فضای سیاسی و اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار داده است. این گزارش وضعیت پیچیده ایران در عرصه هستهای و اقتصادی را بررسی میکند.
سقوط ارزش ریال به پایینترین سطح تاریخی
ارزش ریال ایران روز پنجشنبه به آستانه پایینترین سطح تاریخی خود رسید. همزمان نگرانیها در تهران افزایش یافته که کشورهای اروپایی ممکن است روند بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی را به دلیل برنامه هستهای آغاز کنند؛ اقدامی که میتواند فشارهای سنگینتری بر اقتصاد آسیبدیده کشور وارد کند.
مکانیسم اسنپبک و تأثیرات آن
مکانیسم «اسنپبک» که در توافق هستهای سال ۲۰۱۵ ایران و قدرتهای جهانی گنجانده شد، بهگونهای طراحی شده که در شورای امنیت سازمان ملل از حق وتو مصون باشد و پس از یک بازه ۳۰ روزه به اجرا درآید. در صورت فعال شدن، این مکانیسم بار دیگر داراییهای خارجی ایران را مسدود میکند، معاملات تسلیحاتی با تهران را متوقف میسازد و توسعه برنامه موشکی بالستیک ایران را مشمول مجازات قرار میدهد؛ همراه با دیگر محدودیتها.
روز پنجشنبه در تهران، نرخ دلار آمریکا از مرز یکمیلیون ریال گذشت. در زمان امضای توافق هستهای در سال ۲۰۱۵، هر دلار ۳۲ هزار ریال بود؛ رقمی که نشان میدهد پول ملی ایران در این مدت سقوطی چشمگیر داشته است. ریال در ماه آوریل به رکورد تاریخی سقوط خود رسید و هر دلار به یکمیلیون و ۴۳ هزار ریال معامله شد.
تنشهای منطقهای و واکنش ایران
فرانسه، آلمان و بریتانیا هشتم اوت هشدار دادند که ایران با توقف بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، احتمالاً مکانیسم اسنپبک را فعال کرده است. این تصمیم پس از حملات اسرائیل در آغاز جنگ ۱۲ روزه با ایران در ماه ژوئن اتخاذ شد؛ حملاتی که به کشته شدن فرماندهان ارشد نظامی ایران انجامید و موجب شد آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، برای مدتی از انظار عمومی غایب باشد.
تحلیلگران معتقدند توسل به این مکانیسم بهطور قطع سطح تنش میان ایران و غرب را در خاورمیانهای که همچنان درگیر جنگ اسرائیل و حماس در نوار غزه است، افزایش خواهد داد.
مرکز پژوهشی «سوفان» مستقر در نیویورک روز پنجشنبه اعلام کرد: «ایالات متحده و شرکای اروپاییاش فعال کردن اسنپبک را ابزاری برای حفظ ضعف راهبردی ایران و جلوگیری از بازسازی برنامه هستهای این کشور میدانند؛ برنامهای که بر اثر حملات آمریکا و اسرائیل آسیب دیده است.» این مرکز افزود: «رهبران ایران بازگشت تحریمها را تلاشی غربی برای تضعیف دائمی اقتصاد و حتی ایجاد ناآرامیهای مردمی بهگونهای میدانند که به براندازی حکومت منجر شود.»
دیپلماسی و برنامه هستهای ایران
تهران در ابتدا تهدید اروپا به بازگشت تحریمها را کماهمیت جلوه داد و هفتهها وارد دیپلماسی جدی نشد. اما در روزهای اخیر نشانههایی از تحرک دیپلماتیک دیده میشود؛ نشانهای از آشفتگی حاکم بر نظام سیاسی.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، هفته گذشته در اظهاراتی دیدگاه ناامیدانه ایران نسبت به گفتوگو با غرب را بیان کرد. او با اشاره به آغاز جنگ همزمان با برنامهریزی برای دور ششم مذاکرات با آمریکا گفت: «مگر ما در حال مذاکره نبودیم وقتی جنگ آغاز شد؟ پس مذاکره بهتنهایی نمیتواند مانع جنگ شود. گاهی جنگ اجتنابناپذیر است و دیپلماسی بهتنهایی قادر به جلوگیری از آن نیست.»
تا پیش از آغاز جنگ در ژوئن، ایران اورانیوم را تا سطح ۶۰ درصد غنیسازی کرده بود؛ تنها یک گام فنی کوتاه تا سطح ۹۰ درصدی مورد نیاز برای تولید سلاح هستهای. همچنین ذخایری انباشته شده بود که در صورت تصمیم، امکان ساخت چندین بمب اتمی را فراهم میکرد.
ایران همواره تأکید کرده برنامه هستهایاش صلحآمیز است؛ اما کشورهای غربی و آژانس بینالمللی انرژی اتمی معتقدند تهران تا سال ۲۰۰۳ یک برنامه فعال تسلیحات هستهای داشته است. همچنان مشخص نیست حملات آمریکا و اسرائیل به سایتهای هستهای در جریان جنگ تا چه حد این برنامه را مختل کرده است.
بر اساس توافق ۲۰۱۵، ایران متعهد شد دسترسیهای گستردهتری به آژانس بدهد؛ فراتر از آنچه در سایر کشورهای عضو اجرا میشود. این تعهد شامل نصب دائمی دوربینها و حسگرها در تأسیسات هستهای بود. ابزارهایی موسوم به «پایشگرهای آنلاین غنیسازی» نیز سطح غنیسازی اورانیوم در نطنز را اندازهگیری میکردند.
بازرسان آژانس بهطور منظم از سایتهای هستهای ایران بازدید میکردند، گاه نمونههای محیطی را جمعآوری و در آزمایشگاههای آژانس در اتریش آزمایش میکردند. بخشی از این نظارت نیز از طریق تصاویر ماهوارهای صورت میگرفت.
اما پس از خروج یکجانبه آمریکا از توافق در سال ۲۰۱۸، محدودیتهای ایران بر فعالیت بازرسان بیشتر شد و آنان دیگر نتوانستند به بسیاری از سایتها دسترسی پیدا کنند. در همین حال، ایران اعلام کرد که پیش از حملات اخیر، اورانیوم و تجهیزات را به مکانهای دیگری منتقل کرده است؛ احتمالاً به سایتهای جدید و اعلامنشده که خطر از دست رفتن امکان ردیابی برنامه هستهای را افزایش میدهد.
روز چهارشنبه، بازرسان آژانس در ایران حضور یافتند تا فرآیند تعویض سوخت در نیروگاه بوشهر را که با همکاری فنی روسیه اداره میشود، مشاهده کنند.
در نامه هشتم اوت، سه کشور اروپایی هشدار دادند که اگر ایران تا پایان ماه اوت به «راهحلی رضایتبخش» در موضوع هستهای دست نیابد، روند اسنپبک را آغاز خواهند کرد. این هشدار زمان اندکی برای تهران باقی گذاشته تا بتواند به توافقی با اروپاییها دست یابد؛ کشورهایی که پس از سالها مذاکرات بینتیجه، اعتماد خود به ایران را از دست دادهاند.
مکانیسم اسنپبک در ۱۸ اکتبر منقضی میشود و همین موضوع سه کشور اروپایی را به این نتیجه رسانده که اکنون زمان اقدام است. طبق این سازوکار، هر یک از طرفها میتواند ایران را ناقض تعهدات معرفی کند و روند بازگشت تحریمها را کلید بزند.
پس از انقضای آن، هر تلاش تازهای برای اعمال تحریمها با وتوی اعضای شورای امنیت، از جمله چین و روسیه، روبهرو خواهد شد؛ کشورهایی که در گذشته از ایران حمایت کردهاند اما از جنگ ژوئن فاصله گرفتند. چین همچنان خریدار عمده نفت ایران است؛ موضوعی که در صورت فعال شدن اسنپبک تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.
روسیه در روزهای اخیر پیشنهاد داده است قطعنامه سازمان ملل درباره اعطای اختیار مکانیسم اسنپبک تمدید شود. این کشور قرار است در ماه اکتبر ریاست شورای امنیت را بر عهده گیرد؛ موضوعی که به باور ناظران، فشار بر اروپاییها برای اقدام سریعتر را افزایش میدهد.
این وضعیت پیچیده نشان میدهد که ایران در نقطه بحرانی قرار دارد. از یک سو سقوط شدید ارزش ریال و از سوی دیگر تهدید بازگشت تحریمهای بینالمللی، آینده اقتصادی و سیاسی کشور را با چالشهای جدی روبهرو کرده است. تصمیمات آینده تهران و واکنش قدرتهای جهانی میتواند مسیر تحولات منطقه را تعیین کند.
