سرویس خبری ایران من: در دنیای مدرن، بانکداری اسلامی به عنوان یکی از مهمترین چالشهای اقتصادی و شرعی مطرح است. این موضوع نیازمند بررسی عمیق رابطه بین اصول دینی و عملکرد نظامهای مالی معاصر است. در ادامه، نظرات کارشناسان برجسته در این زمینه ارائه میشود.
نقش بانک مرکزی و اهمیت مدیریت اموال
به گزارش ایران من، آیتالله سیدمصطفی محقق داماد روز سه شنبه در سی و پنجمین همایش بانکداری اسلامی اظهار داشت: بانک مرکزی مرکز اقتصادی کشور است و معیشت مردم به این مرکز وابستگی عمیق دارد. امروز بانکداری در حقیقت مدیریت گردش اقتصاد کشور را بر عهده دارد.
وی با طرح این سوال که رابطه اقتصاد و دین یا مدیریت مالی با دین چیست، افزود: پاسخ من این است که اگر منظور از اقتصاد، علم یا دانش اقتصاد است که از Science منشعب میشود و از مقوله هستی است نه بایستی، واقعیت این است که ارتباط تنگاتنگی ندارد چون دین و دینداری بایدها و نبایدها و جهانبینی است و ارتباطی به Science ندارد فیزیک یا شیمی نه مسلمان است نه کافر، اقتصاد هم همینطور.
آیتالله محقق داماد افزود: در دین سه نهاد داریم که با اقتصاد ارتباط تنگاتنگ دارند که یکی از آنها مدیریت اموال است.
تقسیمبندی اموال عمومی و خصوصی
وی توضیحداد: اموال در ادبیات اسلامی بر دو بخش است یکی اموال عمومی و دیگری اموال خصوصی است؛ اموال عمومی مانند انفال و معادن و … که جزو اموال عمومی است در فقه اسلامی برای مدیریت آن دستورات دقیق داده شده است.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: وظیفه حاکمیت حفظ اموال عمومی و افزودن بر آن است. حاکمیت نباید عین انفال را مصرف کند، حاکم مالک انفاق نیست بلکه مدیر آن است.
وی اضافهکرد: مصرف نفت بر سر سفره مردم درست نیست، نفعش باید خرج شود نه عین آن، شعار آوردن نفت سر سفره مردم شعار اشتباهی بود، باید اموال عمومی برای نسلهای بعدی حفظ شود.
آیتالله محقق داماد بیانداشت: انفال دارایی ملت است نه درآمد مردم، باید منافع دارایی مردم صرف زندگی مردم شود آن هم نه یک نسل بلکه نسلهای بعدی.
وی تاکید کرد: کوهها، معادن، دریاها و حتی فضا و اتمسفر، اموال عمومی است. شهرداری حق ندارد برای تکمیل درآمدش فضای عمومی را بفروشد. این فضا برای همه مردم بوده و اختیارش در دست شهرداری است و حق ندارد به جای پنج طبقه ۱۰ طبقه مجوز بدهد و پول بگیرد.
این استاد حوزه و دانشگاه درباره استفاده از مشترکات مالی از سوی مردم گفت: هیچ کس حق ندارد بیشتر از نیاز از انرژی مصرف کند این انرژی برای عموم مردم است امام (ره) میگفتند. آب و برق نباید تضییع شود، بروید ببینید چند بار کلمه «مسرفین» و چند بار کلمه «مبذرین» در قرآن آمده که با عنوان برادران شیطان از آنها یاد شده است.
وی خاطرنشانکرد: اموال جنبه قوام ملت را دارد، ملتی که مال ندارد قوام و استحکام ندارد. ملتی که اموال ضعیف دارد، ملتی که بانکداری درستی ندارد یا مدیران قوی ندارد، قوام ندارد.
آیتالله محقق داماد تصریح کرد: باید مدیریت اموال به رشیدان داده شود نه سفیهان؛ سفیه یعنی کسی که مدیریت سیاستگذاری اموال را ندارد؛ لذا برای مدیریت بانکها باید از بهترین جوانان دارای دانش بانکداری استفاده کرد.
وی یادآور شد: مدیر بانکی باید قدرت فکری داشته و بتواند سیاستگذاری علمی برای جامعه کند.
این استاد حوزه و دانشگاه درباره اموال خصوصی اظهار داشت: مطابق آنچه از ادبیات قرآن مجید مستفاد میشود، خودرویی که زیر پای شماست برای شماست و بعد از درگذشت به ورثه میرسد، اما از نگاه دیگر این خودرو برای همه است. این نگاه جمعی قرآن است و شخص نمیتواند بیش از اندازه مصرف کند، چرا که به اسراف و تبذیر تبدیل میشود؛ بهعبارتی فرد اموال خودش را نمیتواند زیاده مصرف کند.
چالشهای فقهی بانکداری مدرن
حجتالاسلام حسینعلی سعدی عضو شورای فقهی بانک مرکزی نیز در این همایش با بیان اینکه صادرکنندگان فتاوای فقهی بانکداری با شرایط بانکی دنیا همگام نیستند گفت: باید شرایط زمانی ارزش پول را در بحث حرکت عقود ریوی در نظر بگیریم.
رئیس دانشگاه امام صادق(ع) اظهار کرد: بر اساس قانون، فعالیتهای بانکی باید تخت نظارت بانک مرکزی و به صورت شرعی باشد مردم هم یک مطالبه ملی دارند و متشرعان انتظار دارند حداقل نگرانیهای شرعیشان در زمینه بانکداری مرتفع شود.
وی با بیان اینکه اینکه بانکداری اسلامی هنوز به تراز مورد نظر نرسیده است، افزود: نظام بانکی می گوید اگر بخواهیم به مبانی شرعی ملتزم باشیم، فعالیت نظام بانکی متوقف میشود و اگر بخواهیم بهره را از عملیات بانکی حذف کنیم، با مشکل پارادوکس صنعت بانکداری با بانکداری اسلامی مواجه میشویم و بانک مدرن نمیتواند نسبت به برخی ابزارها بیتفاوت باشد و اگر شرع بخواهد به این موارد ورود کند باید یک نهاد جدید در حوزه بانکداری ایجاد کنیم.
عضو شورای فقهی بانک مرکزی بیان کرد: از نظر فقهی، فضای صدور روایات ما فضای سنتی بوده که پول و مراودات پولی سازوکار خاص خود را داشته است وقتی پول ما درهم و دینار بوده، احکامی ناظر به این نوع پول صادر شده است.
وی خاطرنشان کرد: در فقه ما ربا حرام است و اگر یک دینار قرض بدهیم و بهره مطالبه کنیم، این رباست؛ پیچیده ترین موضوع ماهیت پول است و اگر ماهیت پول را نفهمیم نمیتوانیم احکام پول را تولید کنیم.
نیاز به اجتهاد نوین در بانکداری
حجتالاسلام سعدی با بیان اینکه امروزه دیگر بانک یک نهاد واسطه در انتقال وجوه نیست بلکه امروزه بخش عظیمی از نهادهای بانکی ما خالق پول هستند و دیگر نهاد واسطه پول نیستند، اظهار داشت: بسیاری از عقود مشارکتی بر اساس واسطه بودن آن تولید شده است اگر بخواهیم خالق پول بودن بانک را در مسایل فقهی دخالت بدهیم می بینم که بانک در توسعه اقتصادی مؤثر است. پول و بانکداری منافع عمومی است که باید در راستای نفع رسانی اجتماعی عمل کند.
عضو شورای فقهی بانک مرکزی تصریح کرد: برای اینکه بانکداری در کشور رشد کند باید نظریه پردازان شرعی بانک از دنیای سنتی گذر کرده و وارد دوران دولت مدرن شوند زیرا بسیاری از احکام شرعی ما ناظر به پول اعتباری نیست و حتی رمزارزها مولفههای اصلی نظریات پولی را زیر سوال بردهاند.
حجتالاسلام سعدی با یادآوری انیکه اگر می خواهیم به بانکداری اسلامی تراز برسیم، نیاز به اجتهاد در زمان و مکان داریم و پدیدههای مدرن را بشناسیم، افزود: پول اعتباری دنیای مدرن اگر بخواهد مشمول فضای احکام صدور قرار بگیرد، قطعا آن را ربا و حرام می دانیم اما باید پرسید که ماهیت ربا در شرایط تورمی چیست؟ آیا میتوانیم برای پول در معنای مطلق آن ارزش زمانی را در نظر نگیریم و بعد بگوییم نظام بانکی نباید بنگاه داری کند؟ مسایلی که در حوزه پول مدرن مطرح شده کار را پیچیده کرده است پول را نمیشود تکرشتهای بررسی کرد بلکه باید جامعهشناسی و روانشناسی و حقوق را درگیر اقتصاد کرد.
وی تاکید کرد: هم اجتهاد ما پویا و به روز نیست و هم مدیران بانکی ما مدرن نیستند؛ در سفری که به مالزی داشتیم و بانکهای اسلامی را بررسی کردیم، دیدیم به لحاظ اقتصادی و سوددهی موفق هستند؛ اینکه چرا نمیتوانیم نهادی راهاندازی کنیم که نشان دهد بین شریعت و بانکداری پارادوکس نیست، به این دلیل است که نظام بانکی پیشرو نداریم تا اقتصاد ما شکوفا شود.
