سرویس خبری ایران من: در فضای پرتنش خاورمیانه، جایی که لفاظیهای جنگطلبانه اغلب بر دیپلماسی سایه میاندازد، گاه کانالهای پنهانی برای جلوگیری از فاجعهای تمامعیار فعال میشوند. گزارش پیشرو به افشای یکی از این تعاملات نادر و حساس میان دو دشمن دیرینه، ایران و اسرائیل، میپردازد که با میانجیگری روسیه و در سایه تحولات سریع منطقهای و داخلی شکل گرفته است.
در بحبوحه تنشها، اسرائیل و ایران مخفیانه با میانجیگری روسیه به یکدیگر اطمینان خاطر دادند
پیامهای محرمانه و نقش مسکو
دیپلماتها و مقامات منطقهایِ مطلع از این تبادل پیام گفتهاند که چند روز پیش از آغاز اعتراضات در ایران در اواخر دسامبر، مقامات اسرائیلی از طریق روسیه به رهبری ایران اطلاع دادند که اگر اسرائیل ابتدا مورد حمله قرار نگیرد، علیه ایران دست به حمله نخواهد زد. ایران نیز از طریق کانال ارتباطی روسیه پاسخ داد که از حمله پیشدستانه خودداری خواهد کرد.
این ارتباطات میان اسرائیل و ایران – و نقشی که روسیه بهعنوان واسطه ایفا کرد – با توجه به خصومت میان این دو رقیب خاورمیانهای که در ماه ژوئن درگیر جنگی ۱۲ روزه بودند، غیرمعمول بود.
استراتژی اسرائیل: تمرکز بر حزبالله
اما به گفته دیپلماتها و مقامات منطقهای، این تماسها بازتابدهنده تمایل اسرائیل به پرهیز از تلقی شدن بهعنوان عامل تشدید تنشها با ایران یا آغازگر حملات جدید علیه آن بود؛ آن هم در زمانی که اسرائیل خود را برای یک کارزار نظامی قابلتوجه علیه حزبالله، گروه شبهنظامی همسو با ایران در لبنان، آماده میکرد. این اطمینانبخشیهای محرمانه با لفاظیهای علنی اسرائیل در اواخر سال گذشته در تضاد بود؛ زمانی که مقامات این رژیم آشکارا به احتمال انجام حملات مجدد به ایران برای عقب راندن آنچه انباشت سریع زرادخانه موشکهای بالستیک این کشور مینامیدند، اشاره میکردند.
دو مقام آگاه از تبادل این پیامها گفتند که هرچند مقامات ایرانی به رویکرد اسرائیل پاسخ مثبت دادند، اما نسبت به نیات اسرائیل بدبین بودند. به گفته این مقامات، ایران معتقد بود حتی اگر تضمینهای اسرائیل واقعی باشد، این احتمال را باز میگذارد که ارتش ایالات متحده در چارچوب کارزاری هماهنگ میان دو متحد، حملاتی را علیه ایران انجام دهد، در حالی که اسرائیل توان آتش خود را صرفاً بر حزبالله متمرکز میکند.
با این حال، یک مقام ارشد منطقه که مانند دیگر مصاحبهشوندگان این گزارش به شرط فاش نشدن نامش برای بحث درباره ارتباطات حساس سخن میگفت، اظهار داشت: «برای ایران، کنارهگیری از هرگونه درگیری میان اسرائیل و حزبالله، معامله خوبی بود.» مقامات آمریکایی گفتهاند که در هر صورت، حمایت مادی ایران از حزبالله به دلیل درگیری تهران با ناآرامیهای داخلی کاهش یافته است.
نگرانیها از دخالت آمریکا و تغییر معادلات
در ایران که تسلط حکومت بر قدرت را به چالش کشیده است، چگونه محاسبات اسرائیل و ایران را تغییر داده و آیا دو کشور همچنان به توافق محرمانه خود پایبند خواهند ماند یا خیر. تحلیلگران میگویند دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در حال بررسی حملاتی علیه اهداف رژیم ایران در واکنش به سرکوب جنبش اعتراضی است و هرگونه حملهای میتواند ایران را به تلافی علیه اسرائیل، متحد آمریکا، وادارد.
خبرگزاری رویترز روز چهارشنبه گزارش داد که یک مقام ارشد ایرانی گفته است در صورت حمله، ایران پایگاههای نظامی آمریکا در خاورمیانه را هدف قرار خواهد داد، اما اشارهای به اسرائیل بهعنوان یکی از اهداف احتمالی نکرد.
همچنین روشن نیست که آیا مقامات اسرائیلی در صورت احساس فرصتی برای سرنگونی حکومت ایران، از تضمینهای دسامبر خود عدول کرده و به حملهای به رهبری آمریکا خواهند پیوست یا خیر. با شعلهور شدن اعتراضات در ایران، مقامات اسرائیلی آمادگیهای نظامی خود را دارای ماهیت تدافعی توصیف کردهاند و مقامات دولتی و امنیتی اسرائیل از به کار بردن ادبیات آشکارا جنگطلبانه پرهیز نمودهاند. در ماه ژوئن، اسرائیل حتی در حالی که مذاکرات هستهای میان ایالات متحده و ایران در جریان بود، حملهای غافلگیرکننده و پیچیده علیه ایران انجام داد.
سیما شاین، پژوهشگر ارشد «موسسه مطالعات امنیت ملی» در تلآویو و رئیس پیشین بخش تحقیقات سازمان اطلاعاتی اسرائیل (موساد)، گفت: «اسرائیل نقش رهبری [در هرگونه حمله احتمالی علیه ایران] را به ایالات متحده واگذار میکند، اما تردیدی نیست که اسرائیل بسیار مایل به تغییر رژیم است، زیرا این امر خاورمیانه – و همچنین حزبالله – را تغییر خواهد داد.» وی افزود: «اما اسرائیل میتواند هدف پاسخ ایران قرار گیرد و به همین دلیل اسرائیل پیشتر گامهای زیادی برداشته است تا دفاع و آمادگی بهتری داشته باشد.»
برای اسرائیل، این تماس با هدف دور نگه داشتن تهران از میدان درگیری و منزوی کردن حزبالله در صورت حمله اسرائیل طراحی شده بود. یک مقام اسرائیلی گفت که «همان منطق» ممکن است امروز نیز برقرار باشد و اسرائیل تلاش میکند دستکم در ابتدا مانع از تبادل ضربات مستقیم میان دو کشور شود. این مقام افزود که صرفنظر از آنچه در قبال ایران رخ دهد، کارزار نظامی علیه حزبالله منتفی نیست. اسرائیل هشدار داده است که از آنجا که این گروه خلع سلاح نشده، همچنان با تهدیدی از جانب حزبالله روبروست.
این مقام اضافه کرد: «کارزار [لبنان] انجام خواهد شد و حزبالله بهشدت هدف قرار خواهد گرفت. سوال این است که آیا این اتفاق در جریان جنگ ایران رخ میدهد یا پس از آن.»
سابقه میانجیگری و آینده مبهم
به گفته مقام ارشد منطقهای، تازهترین تبادل پیام میان اسرائیل و ایران در اواخر دسامبر، اندکی پس از سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به مسکو صورت گرفت. این نخستین بار نیست که روسیه تلاش کرده بهعنوان میانجی میان دو کشور عمل کند یا جایگاه خود را نزد ترامپ بهعنوان میانجیگری برای گرفتن امتیاز در مذاکرات مربوط به جنگ اوکراین تقویت نماید.
به گفته یک چهره دانشگاهی روسِ نزدیک به دیپلماتهای ارشد روسیه، کرملین پیشتر ایده ایفای نقش میانجی میان اسرائیل و ایران را با ترامپ مطرح کرده بود. این شخص گفت که ترامپ پیشنهاد را رد کرد و به روسها گفت «اول به مسئله اوکراین بپردازید». مشخص نیست که آیا تبادل پیامهای ماه دسامبر با آگاهی یا مشارکت واشنگتن انجام شده است یا خیر.
شبکه رادیو و تلویزیون عمومی اسرائیل (کان) هفته گذشته گزارش داد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر، اخیراً از ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، خواسته است پیامهایی را به ایران منتقل کند مبنی بر اینکه اسرائیل قصد حمله به این کشور را ندارد.
سخنگوی دفتر نتانیاهو و دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، به درخواستها برای اظهارنظر پاسخ ندادند.
