سرویس خبری ایران من: طبقه متوسط در هر جامعهای به عنوان ستون فقرات اقتصادی و اجتماعی محسوب میشود. در ایران نیز این قشر از جمعیت نقش کلیدی در تعادل سیاسی و ثبات اجتماعی ایفا کرده است. بررسی تحولات چهار دهه گذشته نشان میدهد که رابطه جمهوری اسلامی با طبقه متوسط تأثیر مستقیمی بر امنیت و توسعه کشور داشته است.
نقش حیاتی طبقه متوسط در توسعه
تکیهگاه اصلی در فرایند توسعه، طبقه متوسط است؛ قشری که هم در حوزه اقتصاد، موتور تولید و نوآوری است و هم در عرصه اجتماعی و سیاسی، ضامن ثبات و تعادل. جمهوری اسلامی طی ۴۶ سال گذشته در نسبتگذاری با این طبقه، فراز و نشیبهای بسیاری را تجربه کرده است.
روند تحولات طبقه متوسط در ایران
بررسی روندهای اقتصادی و اجتماعی در ایران نشان میدهد که سهم طبقه متوسط در دهههای گذشته نوسان قابل توجهی داشته است:
در دهه ۱۳۶۰ و اوایل ۱۳۷۰، به دلیل سیاستهای تثبیت اقتصادی و بازسازی پس از جنگ، طبقه متوسط گسترش نسبی داشت و این دوره با ثبات نسبی سیاسی و اقتصادی همراه بود.
اما از اواخر دهه ۱۳۷۰ و به ویژه در دهه ۱۳۸۰، تورم بالا، بیکاری مزمن، و فشارهای تحریمی باعث تضعیف طبقه متوسط شد. تحقیقات مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد که سهم طبقه متوسط در جمعیت کشور از حدود ۴۰ درصد در دهه ۷۰ به کمتر از ۳۰ درصد در دهه ۹۰ کاهش یافته است.
تحلیلهای موسسه اقتصاد کلان و توسعه ایران (IMED) نیز تأکید دارد که رشد نابرابری درآمدی و فرسایش طبقه متوسط، با افزایش نرخ مهاجرت نخبگان و نارضایتیهای اجتماعی همزمان بوده است.
تأثیر تحریمها و سیاستهای خارجی
یکی از عوامل مهم و تأثیرگذار در این تضعیف، سیاست خارجی پرتنش و تحریمهای اقتصادی است که بهطور مستقیم باعث ناپایداری و کوچکشدن طبقه متوسط شده است. فشارهای اقتصادی ناشی از تحریمها، کاهش قدرت خرید، افزایش بیکاری و نااطمینانی را تشدید کرده و شرایط را برای فروپاشی این طبقه حیاتی سختتر کرده است.
این روندهای آماری با تجربه امنیتی و سیاسی کشور نیز همخوانی دارد:
دورههایی که طبقه متوسط قویتر بوده، مانند دهه ۷۰ شمسی، شاهد ثبات اجتماعی و کاهش بحرانهای امنیتی بودهایم.
اما تضعیف این طبقه در دهههای اخیر، همزمان با تشدید ناآرامیهای اجتماعی و تهدیدات داخلی-خارجی، زمینهساز افزایش آسیبپذیری امنیتی شده است.
راهکارهای تقویت طبقه متوسط
با توجه به این شواهد، راهبردهای امنیتی کشور باید بر پایه تثبیت و توسعه طبقه متوسط طراحی شود، چرا که:
طبقه متوسط موتور رشد اقتصادی، منبع نیروی انسانی ماهر و مرکز تقویت نهادهای مدنی است.
این قشر پشتیبان اصلی حاکمیت قانون، شفافیت و مشارکت سیاسی است که خود ستونهای امنیت پایدارند.
تقویت طبقه متوسط به معنای کاهش شکافهای طبقاتی، افزایش همبستگی اجتماعی و تقویت انسجام ملی است که بهترین سد در برابر نارضایتیهای شدید و رادیکالیسم سیاسی است.
توصیههای سیاستی برای تقویت طبقه متوسط:
اجرای سیاستهای ضدتورمی و کنترل نرخ بیکاری برای حفظ قدرت خرید و امنیت شغلی.
سرمایهگذاری هدفمند در آموزش عالی، فناوری و ایجاد فرصتهای شغلی دانشبنیان.
حمایت از کسبوکارهای کوچک و متوسط (SME) به عنوان پایههای تولید و اشتغال.
توسعه نهادهای مدنی و سیاسی با مشارکت فعال طبقه متوسط.
مبارزه جدی با فساد اقتصادی و افزایش شفافیت در نظام اداری.
تلاش برای کاهش تنشهای خارجی و رفع تحریمها به منظور بازگرداندن ثبات اقتصادی و اجتماعی به طبقه متوسط.
طبقه متوسط تنها یک گروه اقتصادی نیست، بلکه رکن اصلی ثبات سیاسی، امنیت ملی و توسعه پایدار است. تجربه ۴۶ سال گذشته جمهوری اسلامی و دادههای آماری کشور نشان میدهد که بازگشت به این طبقه، کلید حل بسیاری از چالشهای امروز ایران است و باید محور اصلی راهبردهای توسعه و امنیت کشور قرار گیرد.
